Σήμερα η ΑΕΚ αγωνίζεται στη Σαμψούντα απέναντι στη Σαμσουνσπόρ, σε μια πόλη που για τον ελληνισμό έχει ιδιαίτερη και φορτισμένη σημασία. Η ΑΕΚ, σύλλογος που γεννήθηκε από πρόσφυγες της Μικράς Ασίας, κουβαλά στη φανέλα και στην ιστορία της τις μνήμες των χαμένων πατρίδων. Ανάμεσα σε αυτές τις πόλεις βρίσκεται κι η παλιά Αμισός, η σημερινή Σαμψούντα, μεγάλη και ακμαία ελληνική εστία του Πόντου.
Η Αμισός, πόλη ελληνικής ίδρυσης από τους Μιλησίους, εντάχθηκε με τα χρόνια στο βασίλειο του Πόντου, αργότερα στην αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ακολούθως στη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή διοίκηση και τελικά στην οθωμανική κυριαρχία. Στις αρχές του 20ού αιώνα αποτελούσε μία από τις τριάντα επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με μητροπολιτική σημασία, με 17 διοικητικές ενότητες και πάνω από 1.200 γειτονιές στη σημερινή της μορφή. Ήταν ήδη τότε ένα πολυπληθές λιμάνι της Μαύρης Θάλασσας, με δυναμική οικονομία και έντονη εμπορική δραστηριότητα.
Ο καπνός της περιοχής, φημισμένος ως ο καλύτερος της Μικράς Ασίας, μεταμόρφωσε την Αμισό σε κέντρο μονοπωλιακού εμπορίου. Πολλές ευρωπαϊκές εταιρείες εγκαταστάθηκαν εκεί, ενώ η παραγωγή και η διάθεση του καπνού βρίσκονταν κυρίως στα χέρια των Ελλήνων: το 60% της παραγωγής το αγόραζαν Έλληνες καπνέμποροι, μόλις το 5% περνούσε σε Τούρκους επιχειρηματίες. Το 1914 η πόλη αριθμούσε περίπου 40.000 κατοίκους — 20.000 Έλληνες, 16.500 Τούρκους και μικρότερες αρμενικές και άλλες κοινότητες.
Η ελληνική κοινωνία της Σαμψούντας ήταν ιδιαίτερα δραστήρια. Από το 1910 η πόλη είχε εκσυγχρονιστεί σημαντικά και η κοινότητα ανέπτυξε πλούσια εκπαιδευτική και πολιτιστική ζωή: λειτουργούσαν σχολεία όλων των βαθμίδων, όπως το Τσινέκειο νηπιαγωγείο και γυμνάσιο, Αρρεναγωγείο, Παρθεναγωγείο και Αστική Σχολή. Παράλληλα δραστηριοποιούνταν σωματεία και σύλλογοι όπως ο «Περικλής», η «Αναγέννησις», η «Φιλόπτωχος Αδελφότης Κυριών» και ο «Ορφεύς», ενώ κυκλοφορούσαν ελληνικές εφημερίδες όπως η Άγκυρα, ο Διογένης και το Φως.
Ο εκτοπισμός της Σαμψούντας
Παρά την ανάπτυξή της, η ελληνική κοινότητα βρέθηκε αντιμέτωπη με σκληρές διώξεις ήδη από το 1914. Αποσπάσματα στρατιωτών Νεοτούρκων εισέβαλλαν στα ελληνικά χωριά, λεηλατούσαν σπίτια, κατέστρεφαν περιουσίες και οργάνωναν μαζικές εξορίες προς περιοχές όπως το Τσόρουμ, η Μερζιφούντα και το Σογκουρλού. Πολλά χωριά κάηκαν ολοσχερώς, στα αρχεία του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών καταγράφονται 31 καμένα χωριά της περιφέρειας Σαμψούντας.
Η τελική και πιο σκοτεινή φάση ξεκίνησε στις 19 Μαΐου 1919, όταν ο Μουσταφά Κεμάλ αποβιβάστηκε στη Σαμψούντα, σηματοδοτώντας την έναρξη του οργανωμένου τουρκικού εθνικιστικού κινήματος και την επιτάχυνση του σχεδίου εθνοκάθαρσης. Οι ομάδες ατάκτων του Τοπάλ Οσμάν προχώρησαν σε λεηλασίες, βιασμούς, πυρπολήσεις χωριών και μαζικές δολοφονίες αμάχων. Ξένοι αξιωματούχοι, Αμερικανοί και Ρώσοι παρατηρητές, αλλά και μέλη ανθρωπιστικών οργανώσεων, κατέγραψαν την καταστροφή εκατοντάδων ελληνικών χωριών και τις φρικαλεότητες που συνόδευαν τους εκτοπισμούς.
Οι πορείες θανάτου του 1921–1922 υπήρξαν από τα πιο τραγικά επεισόδια: περίπου 24.500 Έλληνες της Σαμψούντας, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, οδηγήθηκαν βίαια στο εσωτερικό, συχνά περπατώντας επί μέρες χωρίς τροφή και νερό, με χιλιάδες από αυτούς να δολοφονούνται καθ’ οδόν. Αξιωματικοί του αμερικανικού ναυτικού που βρίσκονταν στο λιμάνι της Σαμψούντας ανέφεραν ότι δεκάδες χωριά είχαν ισοπεδωθεί και πως οι εκτοπισμοί ισοδυναμούσαν με καταδίκη σε θάνατο.
Ως το φθινόπωρο του 1922, μετά και την καταστροφή της Σμύρνης, ο ελληνισμός της Σαμψούντας είχε ουσιαστικά εξαφανιστεί. Το ελληνικό νεκροταφείο ισοπεδώθηκε και ο χώρος του μετατράπηκε σε καπνοφυτεία, ώστε να εξαφανιστούν τα ίχνη της παρουσίας των Ελλήνων. Σύγχρονες εκτιμήσεις ανεβάζουν τον συνολικό αριθμό των θυμάτων των Ποντίων την περίοδο 1914–1923 σε 350.000 και άνω, ενώ άλλες, πιο περιοριστικές προσεγγίσεις, μιλούν για 100.000–150.000.
Ακόμη και δεκαετίες αργότερα, το 2010, εργαζόμενοι σε έργα στο προάστιο Καντίκιοϊ της Σαμψούντας εντόπισαν τυχαία ομαδικό τάφο με πτώματα γυναικών και παιδιών, πιθανότατα θυμάτων των σφαγών του 1921
Η Σαμψούντα, κάποτε ζωντανό κέντρο του ποντιακού ελληνισμού, άλλαξε οριστικά πρόσωπο. Οι άνθρωποι που ξεριζώθηκαν από εκεί μετέφεραν τις μνήμες και τις παραδόσεις τους στην Ελλάδα, ιδρύοντας νέες κοινότητες όπως η Νέα Σαμψούντα στην Πρέβεζα.
Έτσι, όταν η ΑΕΚ πατά σήμερα το χορτάρι της Σαμψούντας, δεν πρόκειται απλώς για έναν ποδοσφαιρικό αγώνα. Είναι μια επιστροφή σε έναν τόπο όπου κάποτε άνθισε ο ελληνισμός και από όπου ξεριζώθηκε βίαια.
